-Hayatta Anlam Arayışı Üzerine-
''Yaşamın kıyısında, karanlığın
dibindeyim.
Çıkarıp atasım var yaşam zırhını
üzerimden.
Bir sana kıyamıyorum anne,
üzülürsün diye.
Zaman mıydı yanımızdan hızla
geçen?
Yakalamaya çalıştıkça kaçan benim
umutlarım mı?
Bir dala tutunmaya çalışmadan,
Çarpa çarpa uçurumdan düşen ben
miyim?
Ölüme yakın, yaşama uzak bir
yerdeyim.
Vakit geç, hava karanlık, yol
uzak.
Dönsem dönülmez, devam etmeye de
gücüm yok.
Her şey için çok geç olmuş anne.''
Ölüm ne zaman başlar? İnsan ne
zaman ölür? Bedenin ölmesi midir ölüm? Yoksa ruhun ölmesi mi? Asıl ölüm insanı
hayata bağlayan görünmez iplerin kopmasıyla başlar. Artık hayat bizim için
dipsiz bir kuyu, uçsuz bucaksız bir boşluktur. Çaresizlik ve umutsuzluk en
yakın dosttur artık. Ölüm umudun bittiği yerdir. İnsanının artık bir amacının
olmadığını anladığı andır. “ Bir amaca bağlanmayan ruh, yolunu kaybeder, çünkü
her yerde olmak hiçbir yerde olmamaktır.” der Montaigne.
Küçücük bir amaçtır belki bizi
hayata bağlayacak. Karanlık odamıza bir mum yakıp, ruhumuza umut üfleyecek.
Küçücük bir amaca bağlanmaktır belki can simidimiz. Her sabah uyanmak için bir
neden, saçımızı taramak için bir istek, çayı koymak için bir coşkudur. Kaç kere
düştüğümüz karanlık zindanlardan incecik bir mutluluk ipliğine tutunup
çıkmaktır, bir amaca tutunmak.
Viktor Emil Frankl, 1943 yılında diğer pek çok Yahudi gibi karısı, babası, annesi
ve kardeşiyle birlikte Nazi subaylarınca tutuklanarak ölüm kamplarına nakledilmişlerdir.
Her an gaz odalarına gönderilme korkusuyla yıllarını geçiren Frankl, ancak 1946’
da özgürlüğüne kavuşabilmiştir. Fakat diğer aile bireyleri onun kadar şanslı
değildir. Kız kardeşi dışında hepsi gaz odalarında can vermiştir. Bir nörolog
ve psikiyatr olmasının yanı sıra logoterapinin
- anlam merkezli terapi – kurucusu olarak kabul edilen Viktor Emile Frankl acının vazgeçilmez olduğu
durumlarda acının da bir anlamı olabileceğini vurgulamıştır. Tıpkı
Nietzsche’nin “ Amor Fati” kavramı gibi. Yani kaderini sevmek. İnsan hayatında
karşılaştığı iyi, kötü her şeyi kabullenmeli, yaşadığı deneyimleri sevgiyle kucaklamalıdır. Bu fikir hoşumuza gitmese de acılarımız en
iyi öğretmenlerimizdir. Onların da bize öğreteceği sağlam bilgileri vardır.
Mevlana’nın da dediği gibi; “Işık yaradan sızar.” Yaralarımızdır bizi büyüten.
Aydınlanmaya başladığımız yerdir. Belki yaşadığımız acılar hayatımızın en
önemli virajlarıdır. Bizi değiştirecek, hayatımıza anlam katacak, bizi
büyütecek bu acılarımızdır. Örneğin; gittiği okulda teninin rengi ya da etnik
kökeni nedeniyle aşağılanan bir çocuğun büyüdüğünde ırkçılıkla mücadele etmesi,
sağlam bir insan hakları savunucusu olması gibi. Frankl, insanın kötü olan
işleri iyileştirmek amacıyla elinden
geleni yapmadığı takdirde her şeyin daha da kötüye gideceğini iddia etmektedir.
Frankl toplama kampının
dayanılması zor koşullarında “Buradan çıktıktan sonra psikoloji adına önemli
bir kitap yazacağım.” diyerek hayata tutunmaya çalışmıştır. Frankl’ın yaşadığı
bu durum Nietzsche’nin “Yaşamak için bir nedeni olan kişi, hemen her
nasıl’a dayanabilir.” Sözünü hatırlatır.
Yaşamak için bir nedeni olan insan, her sıkıntının üstesinden gelebilir. Bu
bakış açısı insanın hayata tutunması bakımından çok değerlidir. Burada önemli
olan yaşamak için o “bir nedeni” bulmaktır. İnsan haz ve mutluluğun ne kadar
çok peşine düşerse, bunlar insandan o kadar uzaklaşacaktır. İçinde bir anlam,
amaç barındırmayan mutluluk yüzeysel, acıdan ve zorluktan kaçıp, hazza ulaşmayı
hedefleyen, bencil bir duygudur. İnsanları hayvanlardan ayıran mutluluk arayışı
değildir, insanın anlam arayışıdır.
Frankl ile aynı kampta bulunan
bir arkadaşı rüyasında 30 mart tarihinde özgürlüğüne kavuşacağını gördüğünü
söyler. Arkadaşı bu rüyanın ona bir mesaj olduğunu yürekten inanmıştır. 30 mart yaklaştığında arkadaşının rüyanın
gerçekleşeceğine dair inancı azalmaya, umudu tükenmeye başlamıştır. 29 martta
hasta olur, 30 martta bilincini kaybeder, 31 martta da yaşamını yitirir.
Kamptaki herkes bu adamın da diğer esirler gibi hastalıktan öldüğünü
düşünürler. Frankl’ a göre arkadaşının ölüm nedeni yaşadığı hayal kırıklığıdır.
Umudunun tükenmesi, beklentisinin
gerçekleşmemesidir. Arkadaşı rüyasının gerçekleşmediğini görünce hayata
olan bağlılığı azalmış, yaşama sevincini yitirmiştir. Bu ruh durumuyla
bağışıklığı çökmüş, belki atlatabileceği bir hastalık onun ölümüne sebep
olmuştur. İnsanın ölümü onu hayata bağlayacak o anlamını kaybettiği an başlar.
Bu kamplarda bulunan mahkumlar
çalıştırılıyorlar ve emeklerinin karşılığı olarak kupon alıyorlardı.
Mahkumların çoğu bu kuponlarla yiyecek, çorba satın alıyorlardı. Bazıları ise
onları yaşamda tutacak, temel ihtiyaçların karşılayacak yiyecekler yerine
sigara almayı tercih ediyorlardı. Bu mahkumlar yemek yemedikleri için de kısa
bir sürede ölüyorlardı. Yiyecek yerine sigarayı tercih eden mahkumların
hayattan tamamen vazgeçtikleri, ölümü kabullendikleri düşünülürdü. Ölüm de
genellikle birkaç gün içinde gerçekleşirdi. İçinde bulunduğumuz şartları
değiştiremiyorsak o olayı yorumlama, algılama biçimimizi değiştirmemiz gerekir.
Olaylara farklı açılardan bakabilmek acıyı kabullenmemize olanak sunar. Bu
zorlu süreç daha dayanılabilir bir hal alır. Acı anlamla kavuştuğu an acı olmaktan
çıkar. Hayatı zorlu bir yarış parkuru olarak görmekten vazgeçip, o parkurda
olmaktan zevk alma bilinci bizi mutluluğa götürür. Yapılan bir araştırmaya
göre, kalp rahatsızlığından ölenlerin yüzde 99’unun ortak özelliği “Hayatta
amacınız nedir?” sorusuna yanıt verememeleridir.
İnsan hiçbir şey yapmadan,
yalnızca yaşama arzusundan vazgeçerek ölebilir. Bu durum bir intihar değildir.
Kişi hayatla arasındaki bağı tam anlamıyla kopararak ölüme teslim olmayı seçer.
Portsmouth Üniversitesi araştırma görevlisi Dr. John Leach’in araştırmalarına
göre, bu “vazgeçiş” sendromu, kişinin içinden çıkamadığı bir travmayla
gerçekleşebilir ve bu durumda ölüm fikri mantıklı ve kaçınılmaz gelebilir.
Hiçbir müdahale olmadığında, yaşamdan bu geri çekilişten üç gün kadar kısa bir
süre sonra kişi gerçekten ölebilir. Bu duruma psikolojide “Psikojenik Ölüm”
denir. Doktora göre bu vazgeçiş insanın amaca yönelik davranışlarını ve
motivasyonunu kontrol eden korteksindeki değişime bağlı olarak gerçekleşir.
Dr. John Leach bu terimi ilk
defa, Kore savaşı sırasında, toplama kamplarında mahkûm edilen askerlerin savaş
sırasında yaşadıkları vahşetin ağırlığını kaldıramadıklarından bir anda yemeden
içmeden kesilmeleri, konuşmayı bırakmaları ve takip eden günlerde hayatlarını
kaybetmeleri vakalarında kullanılmıştır.
Psikojenik ölümler genellikle
kişinin üstesinden gelemeyeceği kadar güçlü travmatik bir şoktan sonra, mutlu
bir hayat yaşama umudunu tamamen yitiren kişilerde meydana geliyor. Kişi, bu
durumda intihar etmiyor sadece çaresizlikten ölüyor. Kendini sessizce ölümün
kollarına bırakıyor. Birbirini çok seven yaşlı çiftlerden birinin vefatından
kısa süre sonra diğerinin de ölmesi psikojenik ölüme verilecek en hüzünlü
örneklerden biri olabilir. Kişi onu hayata bağlayan en sevdiği kişiyi
kaybediyor ve kendini sonsuz bir boşluk ve anlamsızlık denizinin ortasında
buluyor. Tek çaresi o denizde boğulmaya tüm benliğiyle izin vermesi oluyor.
Hayattan vazgeçiş eşiğinde
olsanız bile ölüm kaçınılmaz bir son değildir. Kişinin tekrar kendi hayatında
bir tercih ve kontrol hakkının olduğunu hissetmesi bu yönde yapacağı
faaliyetler olaya sağlıklı açıdan bakabilmesini sağlayacaktır. Bireyi yaşama
bağlayacak bir amaç, seveceği aktiviteler ya da keyif alacağı ilgi alanları bu
dopamin salınımındaki kötü döngüyü kırabilir.
Psikiyatride “af yanılsaması”
denilen bir durum vardır. İdama mahkûm edilen bir insan, infazından hemen önce,
son dakikada affedilebileceği yanılsamasına kapılır. Ya da ölümcül bir
hastalığa yakalanan bir kişi hastalığına çare araması hayatla bağını son ana kadar
koparmayan insanın çabasıdır.
Hayat biz bitti demeden bitmiyor.
Yaşadığımız sürece bir umut var. Kişi o umudu kendi hayatının dinamiği içinde
bulmalıdır.
Lev Nikolayeviç Tolstoy 30 yıl
hayatın anlamını aramıştır. 50’li yaşlarından itibaren hayatın anlamına dair
bazı sorular onu derinden rahatsız etmeye başlamıştır. Neden yaşıyorum? Varlığım
neye hizmet ediyor? Bu konudaki çaresizliğini en iyi şu sözleri ile ifade eder.
“Bir peri çıksaydı karşıma bana
şöyle deseydi: ‘Dile benden ne.’ Ona şöyle cevap verirdim. Hiçbir şey
istemiyorum. Hiçbir şey dilemiyorum. Ben, eşim, çocuklarım bir gün öleceğiz.
Toprağın altına gireceğiz. Böyle bir sistemde neyin anlamı olabilir ki? Bu
hayatı neden yaşadığıma kendimi ikna edeceğim. Eğer bunu yapamazsam hayat benim
için tam bir azaba, işkenceye dönüşecektir.”
Tolstoy anlam arayışı yolculuğunda
Marksizim’den etkilenerek mülkiyet konusunda oluşturduğu radikal fikirleri
nedeniyle kitaplarının tüm teliflerini köylülere bırakıyor. Bu sebeple eşi ve
çocuklarıyla ciddi sorunlar yaşıyor. Bu durumdan fazlasıyla etkilenen Tolstoy
82 yaşında evden kaçıyor. Tolstoy hayatın anlamını bulma yolculuğunun sonucunda
vefat ediyor.
Lev Tolstoy okuyucularını
derinden etkileyen, iz bırakan dünya tarihinin en iyi yazarlarından biridir.
Çok sayıda yazara, düşünce insanına ilham olmuş. Çok sayıda roman, öykü, hikâye,
deneme, oyun, masal yazmıştır. Dünya dillerine en çok tercümesi yapılan
yazarlardan biridir. Tolstoy hayatın anlamını bulamadığını düşünse de
eserleriyle bizim hayatımıza anlam katmayı sürdüren ölümsüz bir yazar olmayı
başarmıştır.
Mark Twain şöyle demiştir:
“Hayatınızda önemli iki gün vardır; biri doğduğunuz gün, diğeri neden
doğduğunuzu keşfettiğiniz gün.”
Hepimiz farklı özelliklerle,
yeteneklerle donatılmış olarak hayata başlarız. Belki de bir hediye paketiyle
geliriz dünyaya. Bu paketin içinde bizi diğerlerinden farklı kılacak, bize
özgü, bize sunulmuş özelliklerimiz, yeteneklerimiz vardır. Kimimiz bu hediyeyi
görür, onu minnetle kabul eder, geliştirir, varoluş amacını bulur. Kimimiz
içinse bu armağan, yaşamı boyunca bir köşede fark edilmeyi bekler. Hayatımızın
anlamsız, boş gelmesinin nedeni belki de bu yeteneklerimizin bizim tarafımızdan
görülememiş, ortaya çıkarılamamış olmasıdır. Kendini tanıyan, özelliklerini
bilen, potansiyelinin görüp bunun üzerinde giden birey hayatın anlamını
yakalamış şanslı insanlardandır.
''Umudun kapılarını araladım bugün.
Karanlığa yol verdim,
Hüzünlerle vedalaştım.
Çıkardım üstümden siyah elbisemi,
Baharlar giydim bugün.
Ağaçların kokusunu içime çektim,
dinmiş yağmurun huzurunu
Bugün bir kelebek kanat çırptı
içimde anne.
Kalbimin ışıklarını yaktım bugün,
Perdelerini açtım.
Dikenlerimi söktüm tek tek,
Solmuş çiçeklerimi suladım.
Bugün karanlığıma bir mum yaktım
anne.''
-Lilithia
Yorumlar
Yorum Gönder