Ya da "toplum edebiyatı
anlarsa".
 |
Okumak için uzaklara gitmekten
çok, uzaklara gitmek için okumaktaydım...
- Amin Maalouf
|
“Edebiyat denen şey, hayatı mümkün
olduğu kadar gerçek kılmak için çaba sarf etmenin bir adıdır.” Yazar burada ne
demek istemiş? Fernando Pessoa’nın bu sözünü unutmayın çünkü anlamak için
biraz derinlere ineceğiz.
Edebiyat- Toplum
ilişkisine bir göz gezdirelim. Ama öncelikle edebiyatı ayrı,
toplumu ayrı ve sonda da ikisini bir değerlendirelim.
Edebiyat: Edebiyat, literatür veya yazın; olay, düşünce, duygu ve hayalleri dil aracılığı
ile estetik bir şekilde ifade etme sanatıdır.
Her türlü edebî eser,
toplumsal bir eyleme dayanır. Diliyle, konusuyla, karakter kadrosuyla,
toplumsal durumuyla ve mekânıyla... Bunu okul zamanlarımızda türkçe
öğretmenlerimizin verdiği kitap ödevlerinde, okuduğumuz bir roman veyahut öykü
kitabının tahlilini çıkartırken de çok rahatlıkla fark edebiliriz. Durumu genel
olarak ele alacak olursak opak, yarı saydam ve saydam şeklinde anlatmaya
çalışacağım. Ama öncesinde kimdir bu yazar, diğer insanlardan farkı nedir? ona
ufak bir göz atalım.
Yazar, her
daim değişime ve gelişime açık olan, sürekli güncel olayları takip eden ve
kimi zamanda bulunduğu çağın ötesinde düşünebilen, bazen düşünceleri ile
bilimkurgu olabilecek ve hatta imkânsız düşüncelere korkusuzca kafa
tutabilecek, ileri görüş sahibi kimselerdir. Bu özellikler sayesinde genel
durumda ilerleme kaydederek saydam hale ulaşmak mümkün. Bu ufak bilgiden sonra
konumuza geri dönelim. Yazar, eseri yazıya almadan önce bulunduğu toplum,
zihnindeki düşünceler, oluşturacağı eser, kısacası yazıya almadan önceki haline
opak, saydam olmayan ortam. Olay sadece o arka tarafta dönenleri yazıya
dönüştürmek ve herkesin bildiği, duyduğu, fakat söyleyemediği yazamadığı. duyguları, korkmadan, cesurca dile getirmektir. Edebi anlatımlarla
oluşturulmuş, karmakarışık olsalar da bir dönemin kültürü diye adlandırdığımız
geçmişin toplumundan izler taşır. Böylece edebiyatın toplum üzerindeki
etkisine farkında olmadan şahit oluruz. Sonuç olarak her bir edebi eser
toplumsal bir yansıma olarak karşımıza çıkar. Yazar bulunduğu zamanın kültürünü, inancını, ideolojisini… kısacası yaşayışına tanıklık eder ve bundan
etkilenir. Yazar kendi misyonunu oluşturur ama bu ne kadar kendi misyonudur
orası tartışılır. Jean Paul Sartre’ında dediği gibi, “Yazar, kalemiyle toplumun
çıkarlarına hizmet etmeyi seçmiş olsa bile, üretmez, tüketir…” Bu sürecin sonunda yazarın arka tarafında yani
opak kısmındaki eylemler kaleme dökülür, toplumun bazı kesimlerine ulaşır, yarı
saydam olur. Yazılan eser kitlelere ulaşırsa artık eser saydamdır.
Edebiyat; bireylerin
hayatlarına, dini, siyasi ve ahlaki değerlerine yön verebilir. Yazılar eser
toplum ile örtüşmekte mi, yoksa halkı başkaldırıya, kin ve suça mı teşvik
etmekte… bunlar uzun uzadıya tartışılabilir. Kısacası hayata dair bir bağ ve
bütünlük içermektedir. Edebiyat bir düşüngü ( kişi ve kurumların davranışlarına
yön veren düşünceler bütünü.) değildir, bir
eylemin oluşumuna zemin hazırlar, düşünce ve fikirlerin vücut bulmuş hali
olarak karşımıza çıkar. Edebiyat ideoloji değildir, ama ideolojilerin itici
gücü ya da temelini oluşturan ana unsur olarak karşımıza çıkabilir. Camus’nün
de dediği gibi, “Sanat tek başına doğruluk ve özgürlük getirecek bir dirilişi
sağlayamaz ama, sanat olmadıkça bu diriliş biçimini bulamaz, bulamayınca da
hiçbir şeye benzemez. Kültür ve onun gerektirdiği bağıntılı özgürlüğün
bulunmadığı toplum ne kadar düzenli olursa olsun bir vahşi ormandır. Onun için
de her gerçek sanat yaratışı yarın için bir muştudur (Sevindirici, mutluluk verici
haber.) .
Peki ya
toplum?
Edebiyata
değindik şimdi biraz da topluma değinelim. Van Brooks, şöyle der "Ozanlar, yazarlar
ve eleştirmenler toplumun yol açıcılarıdır; onlara özgü görüş kudreti ortadan
kalkarsa, insanlar da yok olur." Tabii ki insanların yok olması bir nevi
toplumun yok olması demektir.
Toplum, yazılan
eserleri okuyarak var olan olayları görür, içinde yaşadığı durumu fark eder ve
bu durum bireyleri, sorgulamaya, düşünmeye iter. Tabii ki burada okunan eserin,
yeri ve amacı çok önemlidir. Yoksa bireye ters etki ile at gözlüğünü
takıp topyekun kör eder. Bireyler, geçmişte yazılmış eserleri okudukları zaman
başka hayatları yaşamış ve görmüş yani hayal etmiş olurlar. Bu bir tecrübe
etmek olmasa da insanı olgunlaştırır.
 |
Kitaplar başka bir yerde olmak
isteyen insanlar içindir. - Mark Twain
|
Birey aslında bulunduğu yaşamı açık ve öğretici şekilde okumaktadır.
Aslında var olan şeyleri okumaktadır. Fakat bunu eseri okuduğunda fark etmekte
ve beyninde fırtınalar kopmaktadır. Toplum yaşamının; çamurlu sudaki
yansımasının, aynaya aktarılmış görüntüsüdür, daha net ve ayrıntılıdır.
Fernando Pessoa’ın sözüne gelecek olursak ise Jules Verne
tarafından yazılmış eğlenceli ve bir o kadar ve fantastik olan bilimkurgu
öyküsü Ay’a Seyahat 1865 yılında kaleme almıştır. "“Ay'a Seyahat" ve
"Ay Çevresinde” adlı eserlerinde işlediği Ay yolculuğu, 1969 yılında
başarı ile görevini tamamlayan Apollo 11 seferi ile şaşılacak kadar büyük
benzerlik göstermektedir. 114 yıl önce Jules Verne'nin hayal gücüyle Ay'a
gönderdiği kapsül, tıpkı Apollo 11 gibi Pasifik Okyanusuna inmiş ve içindeki
uzay adamları, bir savaş gemisi tarafından kurtarılarak Amerika’da büyük
törenlerle karşılanmışlardır." Ve Uzay çalışmalarının geçmişini astronomik
gözlemler ve keşifler oluştursa da en önemli atılım, 1957 yılında Sovyetler
Birliği tarafından gerçekleştirildi.
Toplum – Edebiyat
ilişkisine göz atacak olursak. Toplum,
edebiyatın içinde olmasa bile dışında da düşünülemez. Çünkü ortaya çıkan
eserler toplumun dışında veyahut tam anlamıyla içinde ortaya çıkmaz. Toplum,
edebiyatı “yazar”, edebiyatta, “yazar” toplumu etkiler, şekillendirir. Bu
yüzden, eserlerde toplumun yansımasını, anlamlı, net ve herkes tarafından
düşünmeye ve sorgulamaya açık olarak görürüz. Ve edebiyat var olan
nesillere etki bırakmakla kalmaz var olacak olan nesillerde de izler
bırakabilir, düşünce ve yaşamlarına yön verebilir. Ki bu etkiler gelecek nesil
bireylerini olumlu da etkileyebilir, olumsuzda, bu tamamen yazara bağlıdır.
Çünkü Sarte’ında dediği gibi “Yazarlık sanatı korunması güç olan şu iki
ödeve bağlı kalacaktır; bile bile yalan söylememek ve insanın insanı ezmesine
karşı koymak.” Yazar bu iki ödevden şaşarsa eserin etkileri de
değişir.
Edebiyat olay,
düşünce, duygu ve hayalleri dil aracılığıyla estetik bir şekilde ifade etme
sanatıdır. Bu sanat, milletlerin yaşam damarıdır. Bir çok farklı edebiyat
sanatçısı, duygu ve düşüncelerini farklı yollarla ifade eder. Her birinin de
ele aldığı konu ve düşünceleri farklıdır. Fakat aynı milletin, aynı döneminde
yaşamış sanatçılarının eserlerinde de, ister istemez benzerlikler görürüz. Bunun sebebi, yaşadıkları milletin, o dönemin
toplumunun üzerindeki etkileridir. Bir milletin içinde bulunduğu durumun
doğrudan etkileyeceği kişiler toplumun bireyleridir. Topluma yansıyan ve lanse
edilen ortak sorunlar, olaylar sonucu; çoğunluğun belli bir fikri ve
görüşü oluşur. Sanatçılar da bu toplumun bireyleri olarak, ister istemez bu
düşüncelerden etkilenirler. Kişiliğimiz, düşünce yapılarımız farklı da olsa,
çevremizdeki olaylardan ve insanlardan etkilenmek kaçınılmazdır. Elbette ki
sanatçıların kendi özleri, tarzları vardır. Ancak toplumda yaşanan olaylar
onların beynine yeni bir fikir tohumu ekebilir, düşüncelerini şekillendirir.
Sanatçılar da eserlerini ortaya koyarker toplumla şekillenmiş duygu ve
düşüncelerini de yansıtmak zorunda kalır. Doğup büyürken ailemizin geri
kalanından farklı olabiliriz, bu normaldir lakin kimse içinde yetiştiğimiz
ortamın bizi bazı yönlerden etkilemediğini savunamaz. İşin özü şudur ki toplum, sanatçıları yetiştirir, fikirlerini
şekillendirir ve bir şekilde etkiler. Bu etkiler de Sanatçının ortaya
koyduğu eserlerde görünür. Yani her eserin içinde toplumdan bir iz vardır. Şu
zamanın sanatçılarının eserlerinde de siz varsınız, biz varız.
Kısacası yazarlar, görüşlerini
insanlara aşılamaktan öte yaşanılanları
topluma aktarma çabası içindedirler. Ve bunu tabiri caizse edebiyatı bir
toplum ile bağlantı aracı görmeleri ile gerçekleştirebiliriler.
Buraya kadar " edebiyat toplum içindir " dedik. Peki
" toplum edebiyat içindir" deseydik. Gelin ona da ufak bir
göz atalım.
Edebiyat insanlık
tarihinin büyük bir kısmında gördüğümüz yazılı ya da sözlü estetik sanat
dilidir.
Edebiyat toplumda
görünmeyeni gösterir. Gerçekleri yansıtır. Edebiyat eserleri yazarın iç
dünyası, yaşadığı toplum ve yaşadığı dönemin izlerini taşır toplum edebiyatı
etkilediği gibi edebiyatta toplumu etkiler. Rönesans Dönemi ortaya çıkan edebi
eserler insanları aydınlanmaya doğru sürüklemiş ve onları kilisenin
dogmatizmine karşı çıkmaya itmiştir. Rusya'da yazılan edebi eserler ve
manifestolar insanların komünizmi benimsemesini sağlamış ve Bolşevik Devrimi
gerçekleşmiştir. Alman yazar Karl Marx tarafından yazılan Komünist Manifesto
dünya çapında sosyalist devrimin gerçekleşmesine zemin hazırlamıştır. Hitler'in
Kavgam adlı kitabı Alman halkı tarafından haklı bulunmuş olacak ki Hitler
Almanya'nın diktatörü oldu. Her ne kadar insanlar tarafından yazılmadığı iddia
edilen dini kitaplar da bir edebiyat ve kültür eseridir.
Dünyada savaşlara
bile sebebiyet verebilecek kudrete sahip bu güç insanların yöneltmesi sonucu insanları
yönelten bir araç oldu. Yıllarca sanat camiası edebiyat sanat için mi yoksa
toplum için mi? Diye tartıştılar.
Bence toplum edebiyat
içindir. Çünkü Marx'ın da dediği gibi "Bireyler toplumu oluşturmaz. Toplum
bireylerin iletişimlerinin toplamının dışa vurumudur." Yani bireyler
toplum için edebiyat yapmaz, yaptıkları edebiyatı topluma mal ederler. Edebiyat
olmasa toplum olur ama toplum olmazsa edebiyat olmaz. Bu yüzden toplum edebiyat
içindir.
-Eden Everhard
- Kay Snyder
-Kızıl Emir
Красный Орден
Gelincikler
“gerçekte bir sevinç, bir mutluluk yok değildir yüreklerimizde
sevgiler umutlar yok değildir
öyleyse neden çabuk küseriz birbirimize
çabuk öfkeleniriz
durup durup böyle hüzünlenmemiz neden
anlamıyoruz da ondan mı yoksa
bir bütün olduğunu mutluluğun
umudun bir bütün olduğunu
seziyor muyuz yalnızca
baktıkca gelincik tarlalarına uzaktan
öyle bir arada güzel
yaşamanın lezzetini
kanımızı tutuşturdukça gün günden
buğusunu saldıkça
bir tütün dumanı gibi yaktıkça genzimiz”
-Edip Cansever
Yorumlar
Yorum Gönder