OĞUZ ATAY- TUTUNAMAYANLAR ROMAN İNCELEMESİ
Tutunamayanlar, Oğuz
Atay'ın ilk romanıdır ve 1970 yılında TRT Roman Ödülü'nü kazanmıştır. Modern
Türk Edebiyatı'nın en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen roman, dil
ve anlatım şekliyle edebiyatta bir devrim yaratmıştır. Roman, bilinç akışı
tekniğiyle yazılmış ve klasik roman yapısından uzaklaşmıştır. Romanın kahramanı
Selim Işık, intihar etmiştir ve arkadaşı Turgut Özben, onun hayatını
araştırmaya başlar. Selim'in tanıdığı insanlarla konuşan Turgut, Selim'in
farklı yönlerini öğrenir ve onun düşünen, sorgulayan ve hayata tutunamayan bir
insan olduğunu anlar. Roman, Selim'in hayatındaki kişilerin anlatımlarıyla
ilerler ve Selim'in bunalımını, yalnızlığını ve çaresizliğini ortaya koyar.
Roman, aynı zamanda Oğuz Atay'ın hayatından izler taşıyan kısmen otobiyografik
bir eserdir. Tutunamayanlar, Türkçe'nin zenginliğini ve gücünü gösteren bir
başyapıttır.
Oğuz Atay aynı zamanda
modernizmin Türk Edebiyatındaki en önemli temsilcilerindendir. Modernizm
akımına değinecek olursak; modernist roman, 20. yüzyılın başında Batı
edebiyatında ortaya çıkan ve geleneksel roman anlayışını reddeden bir roman
türüdür. Modernist romanlarda bireyin iç dünyası, yalnızlığı, bunalımı ve
çevresine yabancılaşması ön plana çıkar. Modernist romanlarda zaman ve mekan
kavramları değişir, geriye dönüşler, bilinç akışı, iç konuşma gibi teknikler
kullanılır. Modernist romanlarda dil ve üslup da yenilenir, şiirsel ve alegorik
bir anlatım tercih edilir.
Türk edebiyatında
modernist roman anlayışına yakın duran yazarlar arasında Sait Faik Abasıyanık,
Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Adalet Ağaoğlu, Ferit Edgü, Orhan Pamuk gibi isimler
sayılabilir. Bu yazarlar, geleneksel romancılardan farklı olarak kişilerin
ruhsal durumlarını, hayatın anlamsızlığını ve toplumsal sorunları ele alır.
Modernist romanlar, Türk edebiyatında yeni bir bakış açısı ve yeni bir estetik
getirmiştir.
Oğuz Atay ve hayatına
değinecek olursak; Oğuz Atay, 12 Ekim 1934’te Kastamonu’nun
İnebolu ilçesinde doğmuş, öykü, roman ve oyun yazarıdır. Babası Cemil Atay,
hukukçu ve CHP milletvekili, annesi Muazzez Zeki Atay, ilkokul öğretmeni ve
Fransız asıllıdır. Ankara’da TED Koleji’ni bitirdikten sonra İstanbul Teknik
Üniversitesi İnşaat Fakültesi’nde okumuş ve mezun olmuştur. Bir süre mühendislik
ve öğretim üyeliği yapmıştır. 1961’de Fatma Gürbüz ile evlenmiş ve Özge adlı
bir kızı olmuştur. 1974’te Pakize Kutlu ile ikinci evliliğini yapmıştır.
Oğuz Atay, postmodernizm
akımının Türk edebiyatındaki öncülerinden biri olarak kabul edilir. Eserlerinde
bireyin iç dünyasını, yalnızlığını, bunalımlarını ve çevresine yabancılaşmasını
anlatmıştır. Dil ve anlatım bakımından yenilikçi ve cesur bir yazar olan Oğuz
Atay, bilinç akışı, geriye dönüş, iç konuşma gibi teknikler kullanmıştır.
Tutunamayanlar adlı romanı, Türk edebiyatının en önemli eserlerinden biri
olarak görülür. Diğer eserleri arasında Bir Bilim Adamının Romanı, Tehlikeli
Oyunlar, Korkuyu Beklerken, Oyunlarla Yaşayanlar, Eylembilim ve Günlük
sayılabilir.
Oğuz Atay, 1976’da beyin
tümörü teşhisi konulduktan sonra Londra’da tedavi görmüştür. Ancak hastalığı
yenememiş ve 13 Aralık 1977’de İstanbul’da hayatını kaybetmiştir. Edirnekapı
Sakızağacı Mezarlığı’na defnedilmiştir. Hayatı ve eserleri üzerine pek çok
araştırma ve belgesel yapılmıştır.
Oğuz Atay’ın
Tutunamayanlar adlı romanı, Türk edebiyatında postmodernizm akımının öncü
eserlerinden biridir. Roman, geleneksel roman anlayışını yıkan, dil ve anlatım
bakımından yenilikçi ve cesur bir yapıttır. Romanın kahramanları Selim Işık ve
Turgut Özben, modern dünyada tutunamayan, ideoloji ve inançlara yabancılaşan,
bunalımlı ve yalnız bireylerdir. Roman, bu bireylerin iç dünyalarını, bilinç
akışı, geriye dönüş, iç konuşma gibi tekniklerle okuyucuya aktarır. Romanın
makale çözümlemesi yapılırken, romanın postmodern özellikleri, dil ve üslup
özellikleri, mizah ve ironi unsurları, karakter analizleri, tematik bağlamları
gibi yönlerine dikkat edilmelidir. Romanın postmodern bir metin olarak nasıl
okunabileceği, romanın klasik roman kurallarına nasıl meydan okuduğu, romanın
eleştirdiği meta-anlatılar ve hakikat anlayışları gibi konular da makalede
işlenebilir. Ayrıca romanın yazarı Oğuz Atay’ın hayatı ve dönemin toplumsal ve
siyasal olaylarıyla olan ilişkisi de makalede değerlendirilebilir.
ROMANIN DETAYLI İNCELEMESİ
VE TAHLİLİ
Şahıs kadrosunu
inceleyecek olursak:
Selim
Işık:
Roman Selim’in intiharıyla gelişen olayları beraberinde getirir. Romandaki
diğer tip ve karakterler onunla olan diyalogları ve ortak geçmişleri ile
karşımıza çıkar. Selim karakteri, romandaki en karamsar, bunalımlı ve depresif
karakterdir. Ancak aynı zamanda Oğuz Atay’ın romanda ve kafasında kurguladığı
en idealize karakterdir.
Turgut
Özben: Romandaki en ideal ikinci karakterdir. Başarılı ve
mutlu evliliği olan klasik bir aile yapısına sahiptir. Küçük burjuva hayatına
sahiptir. Selim karakterine göre hayat ve sistemle barışık, kaybedecek şeyleri
olan ve hayata bağlanmak için nedenlere sahip bir kişiliktir. Bu yapısından
dolayı da romanın başında bir tip iken romanda olay ve durumlar geliştikçe
karakter olur.
Süleyman
Kargı: Güçlü bir kişiliği vardır. Selim’in kişiliğindeki
duygusal yoğunluğa karşılık, Süleyman Kargı’nın kişiliğinde akıl ön plandadır.
Metin
Kutbay: Diğer üç karakter, tutunamayanlığın temsilciliğinde birbirini
tamamlamakta, zaman zaman aynı sesle konuşmaktadır. Metin Kutbay ise romanın
diyalektik yapısı içinde maddesel zevkleri simgeleyerek Selim’in karşıt
kutbudur.
ROMANDA ZAMAN VE MEKANA
BAKIŞ
Roman modernist anlayışla
yazıldığından ve izafiyet teorisinin etkilerini üzerinde taşıdığından zamansal
ve mekansal anlamda belirsizlik hatta hiçlik hakimdir. Romanda mekan ve zaman
genellikle karakterlerin diyaloglarında ve geriye dönüşle birlikte okuyucuya
sunulur.
ROMANDA YAPI, KURGU ve
POSTMODERNİZM
Romanın merkezinde
bulunan biçim özelliği atektonik bir
yapıya sahip oluşudur. Romandaki atektonik
yapı, klasik ve gelenekleşmiş romanlardaki olay-zaman-mekan zincirini
kırmıştır. Bu yaklaşımından dolayı modernizm ve postmodernizm akımına daha da
yaklaşır. Bu yapı aynı zamanda Oğuz Atay’ın konuyu kenara iterek okuyucunun
karakterlerin ve tiplemelerin iç dünyasına tam manasıyla girmesine vesile olur.
Roman aynı zamanda çokkatmanlılık özelliği gösterir.
Romanda metni oluşturan tüm ögeler birbirlerine kavramsal açıdan göndermelerde
bulunur. Anlam katmanlarının kavramsal açıdan zengin ve anlatımsal yönünün
yüksek oluşu bu bağlamda farklı okuyucu kitlelerini aynı kitaba toplar. Bu
sayede roman hem tüm kitlelerin modern problemleri hakkında ortak bir payda
oluşturur hem de finansal açıdan yazarın daha güçlü olmasını sağlar. Çokkatmanlılık okuyucuya, okuyucunun
entelektüel birikimini romandaki anlam ve kavram karmaşası içerisinde kendi
yorumlama yeteneğini ortaya çıkarmasını sağlar.
Oğuz Atay, romanlarında
başarılı bir biçimde isim sembolizasyonunu
kullanmıştır. Romandaki karakterlerin isimleri onlarala özleşecek biçimde
seçilmiştir. Aynı zamanda Oğuz Atay’ın hayatından da etkiler barındırır.Selim’
kusursuzluğu, soyadı olan ‘Işık’ ise aydınlığı ve kutsallığı simgeler.
Tutunamayanlar’ın prensi ve yol göstericisidir. Işık soyadı ile İsa peygamber
arasında roman boyunca bir özdeşlik kurulur. Selim’in tıpkı İsa gibi ikinci kez
yeryüzüne geleceği, onun ışığını takip eden tüm ezilenlerin, çektikleri sıkıntıların
sona ereceği anlatılır. Romanın ikinci aydın figürü Turgut Özben’in soyadıyla,
özbenliğinin peşindeki arayış teması simgeleştirilir. Murat Belge, Turgut’un
‘ego’ , Selim’in ise ‘üst ego’yu temsil ettiğini; Selim’in amaçsal,
peygamberimsi, Turgut’un ise daha normal, daha dünyevi bir tutunamayan olduğunu
söyleyerek psikolojik düzeyde yapılan simgeciliğin altını çizer. Romanda Metin
ise Selim’in karşıt kutbu, yani maddesel değerleri, ucuz yaşantıları temsil
edişiyle, her ortama uyum sağlayabilen, hayata karşı ‘metin’ tavırlarıyla
isminin anlamını hak eder.
Atektonik:
Tektonik sözcüğünün karşıt anlamlısı. Mimarlık ürününde, teknik ya da yapısal
kuralları yadsıyan nitelikte olan veya bu izlenimi veren bir anlayışı ve bu
doğrultuda biçimlendirilmiş ürünleri niteler.
Çokkatmanlılık:
Bu pasajlarla başlayan bazı bölümlerde; bir hikaye, masal, efsane anlatımına
benzer bir biçem içerisinde, oldukça eski dönemlerden bir şey
anlatılıyormuşçasına dilin arkaik düzlemde yoğunlukla kullanılması, anlatımda
biçimlerindeki söz konusu çoğulculuğu pekiştirmektedir.
İsim
Sembolizasyonu: karakterin isminin anlamıyla karakter
özelliklerinin benzemesidir.
Metinlerarasılık,
postmodernizm akımıyla yazılan eserlerde kurguyu oluşturan tekniktir. Haliyle
bu tekniğe Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar romanında da rastlarız. Bu teknik daha
önce yazılmış romanlara göndermelerde bulunarak yeni bir tarz yaratır ancak
bazı edebiyat araştırmacıları ve yazarlar bunu ( metinlerarasılık tekniğini )
kurgunun girdiği darboğazdan kurtulmak adına yapılan ve özgünlüğü yok eden
teknik olarak görürler. Bundan dolayı bu teknik bazıları için ‘edebiyatın sonu’
olarak adlandırılır. Romanda bürokrasiye yönelik eleştiriler Kafka’nın ‘Dava’
ve ‘Şato’ romanlarındaki eleştirilerle benzerlik gösterir ve bu romanlara
göndermelerde bulunur. Tutunamayanlar da postmodernist ve modernist batılı
yazarların romanları gibi edebiyatta bir takım zümrenin ‘Kafkaesk’ olarak
adlandırdığı ve Kafka’nın öncülük ettiği bu atmosferden yararlanarak bireyin
modern yaşamdaki sıkıntılarını, modern dünya koşuşturmasında kaybettiği ya da
göz ardı ettiği özbenliğini ve takındığı maskenin ardındaki gerçek yüzünü konu
edinir.
Tutunamayanlar romanı,
simgesel kullanımıyla, başka edebiyat ürünlerine yaptığı göndermeler ve
çağrışımlarla ve en önemlisi ‘yazma sorunsalı’na verdiği önemle edebiyatımızda
‘üstkurmaca’ özelliğini içinde taşıyan
ilk roman olarak kabul edilir. Tutunamayanlarda kişiler nasıl ve
neden yazıldıklarını, yazılırken karşılarına çıkan sorunları anlatırlar. Oğuz
Atay, karakterleri ve tiplemeleri konuştururken aslında okuyucuya yazma
eylemine dair görüşlerini açıklar ve okuyucular farkında olmadan bu görüşler
okuyucunun bilinç altına kazınır. Oğuz Atay, romanda ana karakterin ardına
saklanarak o karakter adı altında, diyaloglar aracılığı ile okuyucuya yazma
eylemi hakkındaki fikirlerini belli eder.
Metinlerarasılık:
Yazılan bir metnin başka metinlerle ilişkisi üzerinden anlaşılması ve
yorumlanması.
Üstkurmaca: Edebiyat
biliminde ‘üstkurmaca’, yazarın yazma edimini kurmaca metnin bir parçası
durumuna getirmesi, nasıl yazdığım anlatması ve romanın içinde yazma edimi ile
ilgili sorunlar konusunda düşünce üretmesi şeklinde tanımlanır.
ROMANDA ANLATIM
ÖZELLİKLERİ
Romanda anlatıcı görevini
üstlenen bir anlatıcı vardır. Romanda Oğuz Atay’ın kullandığı egemen anlatım
şekli ‘ironik’ anlatım şeklidir. Hiciv, taklit ve başkasına ait sözün mubağla
ile anlatılmasına dayanan parodisel anlatım, alay gibi unsurlar romandaki
egemen anlatım tutumunun ironi olduğunu okuyucuya tam manasıyla aktarıyor.
Diğer bir egemen anlatım
özelliği ise ‘bilinç akışı’ özelliğidir. Modernist ve postmodernist romanda en
çok kullanılan özellik olan ‘bilinç akışı’ özelliği, okuyucunun romandaki
karakterlerin bilinç altında yatan düşüncelerden yola çıkarak, karakterlerin
nasıl bir psikolojik durumu olduğunu çözümlemesini sağlar. Aynı zamanda bireyin
günlük yaşamda dert edindiği dünyevi ve önemsiz bazı problemleri anlatmak ve
bireyin modern dünya yapısında kendini unuttuğunu göstermek adına da
kullanılır.
TUTUNAMAYANLAR’A DAİR
Yaşama
Dair Umutlar
Tutunamayanlar romanı
sadece modernist ve karamsar bir kitap değildir. Oğuz Atay her ne kadar
kitaplarını bu konsepte göre yazsa bile aslında hayata karşı hep bir umudu
vardı. Tutunamayanlar romanında da bu yaşama dair umudu okuyucunun bulmasını
istiyor ve ardında bir takım ip uçları bırakıyor. Hayat zor onu anlamak ise
zorun da zoru ama bu anlaşılması zor ve akarsu misali akan hayatta umudu bulmak
en zoru.
‘Ey buradan içeri
girenler, her türlü ümidi geride bırakın. Cehennem ümidin olamadığı yerdir.
Hiçbir ümidin kalmaması, hayatta cehennemi yaşamaya denktir.’
Dante Alighieri – İlahi
Komedya
Oğuz Atay’ın
Tutunamayanlar romanını hayata benzetmek pek yanlış olmaz. Roman da aynı hayat
gibi zor anlaşılır ve karakterlerin iç yapısı genel olarak yaşama karşı umutsuz
zaten karakterler birer tutunamayan ancak kitapta yani bu karamsarlıkta bile
aynı hayatta olduğu gibi yaşama tutunmaya dair bir umut her daim var. Bu yönden
kitap tutunamayanlığa karşı doğal olarak tutunabilenler grubunu ve beraberinde
tutunmaya çalışanlar ara grubunu oluşturur. Hangi grup içerisinde olduğumuzu
Tutunamayanlar romanını ele alarak anlayabiliriz.
‘Bir cümle kaldı yalnız
aklında; güzel bir gün ve ben yaşıyorum.’
Oğuz Atay-Tutunamayanlar
Hayatın
Monotonluğu ve Modern Dünya-Birey Çatışması
Roman aynı zamanda Sanayi
Devrimi ile gelişen ve günümüzde insan hayatını sabote eden ağır çalışma
koşulları içerisinde bireyin monotonlaşan hayatını konu ediniyor.
Hayatın karmaşası içerisinde özbenliğini
kaybeden birey modern dünyanın zorluklarının yanı sıra hali hazırda bireyin
çatışma içerisinde olduğu kültürel ve toplumsal tabularla da mücadele ediyor.
Evlilik, çocuk yapma, sahte ve samimiyetsiz insan ilişkileri de
tutunamayanların mücadele ettiği değerler. Her ne kadar romanın yazıldığı
dönemde bugünkü yanlış modernleşme, toplum cahilliği ve kolektif asalaklaşma,
sosyal medya ve internetin bireyin bilinçsel hazlarına saldırı yöneltmesi,
günlük yaşamda konuşulan konuların siyaset, dedikodu veya tutarsızlık içeren
bir takım ahlaki sancı olması bireyin toplumla daha fazla çatışmasına sebep
olur.
‘Belki bizler, yani bu
toprakların yetiştirdiği şu ya da bu çeşit değerler, soyutlaşmaya başladığımızı
bu kadar çabuk farketmeseydik ve bu
kadar çabuk korkuya kapılmasaydık, bizlerden de büyük matematikçiler yetişir ve
ansiklopedilerde taş basması resimleri çıkardı.’
Oğuz Atay-Tutunamayanlar
İntihar
Etme Eylemine Dair
Romanda Selim’in intiharı
ve Turgut’un kaçıp her şeyi geride bırakması tutunamayanlığın sembolüdür.
Aslında Selim’in intiharı onu toplumun gözünde güçsüz, hayattan vazgeçmiş ve
zorluklardan kaçan bir bireymiş gibi gösteriyor.
Ancak intihar eylemini
derinlemesine incelersek bunun aslında bir intihar yani vazgeçiş olmadığını, bu
eylemin aslında Selim’e toplum ve modern dünya tarafından dayatılan bir takım
tabu ve değerlerin Selim’e acı vermesi sonucu Selim’in bitmeyen acıya karşı
özötenazi yapmasına sebep olur. Birey artık ona dayatılan tabu, toplumsal rol,
almak istemediği bir ton sorumluluk ve altında ezildiği değerler karşısında kendini
öldürerek acısına son verir bir bakınma kendini özgür kılar. Ve artık o kişi bu
dünyada yaşanmışlıkları, anıları ve diyaloglarıyla sadece ölümsüz bir idea
olarak zamansal boyutta yerini edinir bu bağlamda doğum anında hem zamansal hem
de maddesel boyuta kazandırılan birey, yaşamın son bulasıyla maddesel dünyadan
ayrılır ancak zamansal boyutta ve biliçlerimizde, yaşanmışlıklarımızda sonsuza
kadar kalır.
O gider ideası kalır, bakış açısı bu soyut
konulu romanda en ağır basan felsefi bakış açısıdır. Bu yüzden diğer tüm
karakter ve tiplemeler Selim ile yaşadıkları ortak geçmiş ve diyaloglarla
karşımıza çıkar. Selim öldü ama bir zamanlar yaşadığını yine ayrıldığı yaşam
kanıtladı. Yani aslında Selim yaşamdan vazgeçmedi, yaşam Selim’den vazgeçti ve
Selim onurlu bir ölümü, istemediği ve onursuz bir yaşama tercih ederek asil bir
davranışta bulundu. Onun intiharı korkakça değil cesurca bir intihardı.
Utanması gereken yaşama tutunamayan Selim
değil, toplumdur. Eğer ki toplumda tüm bireyler kurucu ve toplumu ayakta tutan
unsursa toplumun kolektif bir biçimde birbirine sahip çıkması gerekir, kendi
değerlerini bireye dayatması değil çünkü durum toplum-birey çatışmasına döner
ve birey tek başına toplumla baş edemez.
ÖZDE
Kısacası Tutunamayanlar
romanı her ne kadar karamsar ve umutsuz bir atmosfer yansıtsa da aslında yaşama
karşı umutlu bir bakış açısı da sağlar. Roman aslında Oğuz Atay’ın topluma,
hayata ve sisteme karşı başkaldırışının bir ürünüdür.
Daha ilk romanında bu
kadar ustaca bir eser ortaya çıkarması şaşırtıcı derecede etkileyici. Günümüzde
kendi toz pembe yaşantılarını yazan yazarlara, daha doğrusu yazar bozuntularına
nazaran Tutunamayanlar hayatın gerçekliğini ve bireyin bunalımını en iyi
şekilde yansıtıyor. Bu bağlamda günümüz modern dünyasının problemlerini en iyi
biçimde okuyucuya aktarıyor.
Romanda varoluşçuluk
felsefesini de iliklerimize kadar hissederiz. Romanda Jean Paul Sartre’dan , Schopenhauer’dan,
Albert Camus’dan ve en çok da Kafka’dan etkiler görürüz.
Romandaki alegorik ve
sembolik anlatım anlaşılma konusunda okuyucuyu zorlasa da roman diğer türlü çok
yavan olurdu. Ayrıca romanda isim sembolizasyonu da çok yerinde kullanılmış. Karakterler
isimleriyle tam manasıyla uyumlu ve isimler karakterleri yansıtmada kurgu ve
yapıya yardımcı oluyor. Romandaki alegorik ve sembolik anlatım her okuyucunun
kendine bir anlam ve mesaj çıkarmasına olanak sağlıyor, bu yönüyle farklı
okuyucu kitlelerinin de beğenisini alıyor. Romanda gerek karakterler ve
tiplemeler gerek kurgu gerekse topluma yönelik eleştirilerin hiçbiri boşuna ve
gereksiz sanat için değil, hepsi hayat realitesinin bir gerekliliği olarak
işleniyor.
VE DAHA DA ÖZDE
Romanı her yönüyle enine
ve boyuna inceledikten sonra vardığım noktada hayata karşı bakış açım değişti.
Roman bu anlamsız ve anlaşılması daha zor, memnuniyetsiz durumlardan beni umuda
yönlendirdi.
Daha önce de dediğim gibi
roman karamsar gözükebilir ancak hayata dair minik de olsa umutlu. Çünkü yaşam
her ne türlü fikirle ve de bilinçle olursa olsun, umutsuz olamaz.
Umutlu yarınlara, umutlu
bir dünyaya ve de tüm umutlu insanlara.
Tüm içtenliğimle...
- Kızıl Emir
Красный Орден
Yorumlar
Yorum Gönder