1.“......Bilmeden
eylemde bulunan, yaptığını istemeyerek yapmış görünüyor; en
önemli olanların ise, eylemin içinde yapıldığı
koşullar ve eylemin amacı olduğu görünüyor. O
halde böyle bir bilgisizliğe göre istemeyerek yapıldığı söylenen eylemin üzüntü vermesi ve pişmanlık getirmesi gerekiyor.”
Aristoteles, Nikomakhos’a Etik 1111a19
Çev. Saffet Babür. BilgeSu Yayıncılık, İstanbul 2020,
s. 47.
Ahlak felsefesi yani
etik tarihin pek çok alanında filozoflar ve düşünürler tarafından incelenmiş
çeşitli fikirler ortaya atılmıştır. Aristoteles de bu filozoflardan biridir. 62
yıllık hayatında insanı insan yapan en önemli şey (ahlak) üzerine kafa yormuştur, hocası ve diğer
düşünürlerin düşüncelerini aynı zamanda kendi düşüncelerini otaya koyduğu bir
sistematik bütünlükle ele almıştır ki bu nedenle Aristo bir sistem düşünürüdür.
Platon’un en gözde öğrencisi olmuştur. Aristoteles, hem Sokretes’in hem de
Platon’un etik konusu üzerine olan düşüncelerini sentezleyerek yeni bir ahlak
fikri ortaya atmıştır.
Aristoteles’i anlamak
için önce onun öğretmeni olan Platon’un felsefe görüşüne değinmemiz gerekiyor.
Aristoteles 18 yaşında Platon’un Felsefe okulu olan Akademia’a girmiş Platon’un
en iyi öğrencisi olmuştur. Platon’un felsefesine göre insanın tek amacı
nesneler dünyasından hakikat dünyasına yani idealar dünyasına ulaşmaktır. Zaten
idealar dünyası başta Hristiyanlık olmak üzere İslam felsefesine temel olmuş ve
ilahi dinlerdeki öbür dünya kavramını idealar dünyasıyla ortaya atmıştır. Aynı
ilahi dinlerden alışık olduğumuz gibi bu fikir de öbür dünya Platon’a göre ise
idealar dünyasında insanın yargıya tabii tutulacağı fikrini geliştirmiştir.
Etik nedir? Erdemli
insan nasıl yaşar ? Herkes için ortak ahlak yasası var mıdır?
İşte bu soruların
cevapları bizim Aristo’yu ve etik görüşünü anlamamızı sağlayacak.
Etik ucu açık bir
kavramdır ki bu yüzden tarih boyunca birçok düşünür ahlaki normlar
oluşturmuşlardır. Bu nedendendir ki ahlak toplumun bir parçası olmuştur ve
günümüze dek topluma göre değişmiş ve sürekli yenilenmiştir. Aristo’nun madde
anlayışına baktığımızda insanın bedeni madde ve ruhu da formudur, Aristo’ya
göre maddeyi madde yapan formudur. Etik her ne kadar günümüzde insan beyninin
bir ürünü olarak görülse de o zamanlar insanı oluşturan en önemli şey ruhtu, bu
bağlama insanın etiği ruhundan beslenir zaten Aristo da hocası Platon ve
hocasının hocası Sokrates gibi rasyonalisttir yani doğru bilginin doğuştan
geldiğini savunur. Doğru bilgiyi bilen kişi zaten ahlaklıdır. “Kimse bilerek
kötülük yapmaz.“ diyen Sokrates’e nazaran Sofistler herkes için net bir bilgi
olmadığını ve dolayısıyla net bir ahlak anlayışının olmayacağını erdemli
toplumun var olmayacağını savunmuştur.Bugünkü toplum yapısına baktığımız zaman
aslında Sofistlerin haklı olduğunu görebiliriz zaten Sokrates’in ahlak anlayışı
hiçbir toplumda somut bir örnek oluşturamadı.Sokrates’in öğrencisi olan
Platon’a göre ise insanın erdemli olabilmesi için yani iyi ideasına
ulaşabilmesi için mutluğun kaynağına ulaşması gerekir. İyi ideası mutluluk getirir
ve en iyiye ulaşmanın yolu erdemli olmak yani doğruluk ve adaletle mümkündür.
Tabi bu fikir de tutarsızdır çünkü her insanın adalet ve doğru anlayışı
farklılık gösterir. Zaten Platon’un ahlakı ve erdemli insan tiplemesi ilahi
dinlere temel olmuştur. Aristo’ya göre ise erdemli kişi doğru zamanda gerekeni
gerektiği gibi yapan iki aşırı uç arasında mutlak dengeyi kurabilendir ki bu en
iyi olandır örneğin, iki aşırı uç olan cahillik-ukalalık arasındaki dengeyi
bulmaktır ve bu denge bilgeliktir. Dengeyi kuramamak ise budalalıktır. Ancak
altın orta kuramı bir kolektif illüzyona karşı herkesin uygulayarak erdemli bir
toplumu oluşturacağı görüşündedir bu yüzden sadece birey değil tüm toplumun
uygulayacağı bir kuraldır ki Konfüçyüs “Erdem, olduğu yerde kalmamalı komşulara
da tesir etmeli.“ erdemli toplumun oluşması için erdemli bireylere ihtiyaç
vardır fakat bireyin kendi tercihine ve istencine kaldığı için her şeyi
isteyebilir bu yüzden istenen her eylem gerçekleştirilemez. Bireylerin her
istediğini yaptığı toplum anarşist toplumdur ki böylesine bir toplumda kaos
hüküm sürer.
Platon erdem sorununu
hocası Sokrates gibi ele almıştır yani bilgili olmak iyi ile kötüyü ayırt
edebilmektir ancak herkes bu denli bir ahlaka ve bilgiye sahip değildir veya bu
parametreler toplumu oluşturan her birey için farklı olabilir.
Descartes da erdem
sorununa iyiye ve doğruya akılla istemek ve duygusal istençten uzak olanı
istemektir. Aslında Descartes’ın bir rasyonalist olduğun göz önünde
bulundurulduğunda bireyin özgür düşünebilmesi onu doğruya dolaylı yoldan da
erdemli kişiliğe götürecek ve mutlu edecektir. Erdemli insanlar erdemli toplumu
ve bu durum da mutlu insanları doğurur.
Nietzsche’nin Üstinsan
kuramına göre iki tür ahlak vardır. Efendi ahlakı ve köle ahlakı vardır. Efendi
ahlakı gurur ve güce önem verirken köle ahlakı daha çok merhamete ve nezakete
önem verir. Bu bağlamda insanın zihinsel evrimini tamamlaması ile üstinsana
evrilebileceğini savunur.
Peki kimdir bu üstinsan
?
Üst insan bir otoriteye
,inanca veya herhangi bir sisteme ait hissetmezler. Bu değerleri reddeder ve
kendi ideallerini diğer tüm ideallerden üstün tutar ve kendi yolunda ilerler.
Kollektif İllüzyona uymazlar. Üstinsan risk almaktan çekinmez ve acının onu
güçlü kılacağına ve olgunlaştıracağına inanır. Tabii ki toplumda her birey
üstinsan olmaz bu yüzdendir ki köle ve efendi kavramı ortaya çıkmıştır ve
köleyle- efendinin ahlakı birbirinden farklıdır. Günümüz şartları
düşünüldüğünde bu sistem açıkça faşist fikirlere kaynaklık eder bu yüzden
insancıl değil ve insan haklarına aykırıdır.
Spinoza da erdem
üzerine, erdemli olmak varlığını keşfetmek ve iyi korumak ile mümkündür.Bunun
için de bireyin güçlü olmayı öğrenmesi gerekmektedir bu bağlamda güçlü olmak
erdemli olmakla paralellik gösterir. Sonuç olarak akıl sahibi insanlar
kendileri için istemedikleri şeyi başkaları için de istemezler çünkü akıl
sahibi olmak istenilen eylemin sadece gerçekleşmesini değil kendisi ve
başkaları için de var olmasını ister. Bu görüş aklın insanı özgür kılacağının
göstergesidir.
Spinoza gibi bireyci
anarşistler de insan kendisine yapılmasını istemediğini hemcinsine yapmaz
mantığıyla hareket eder. İnsanın topluma
değil ilk önce kendisine söz geçirmesi gerektiğini düşünür.
Aristo’nun bu sözüyle
aslında insanın içinde bulunduğu
koşulların ve toplumun insanı şekillendirdiği ve aynı Sokrates gibi kimsenin
isteyerek değil de kendi bildiğiyle hareket etmesinin var olan eylemlerini
etkilediğini savunmuştur. Sadece buradaki açmaz kısmın yapılan eylemin insani
duygulara yansıması konusunda şüpheye düşmesidir. Bu şüphe bireyin haz ve acı
arasındaki seçimidir. Bu nedenle erdem de bu iki yargı arasındadır ve burada
karşımıza yine altın orta çıkar yani akıl insanı mutluluğa ulaştırır ve akıl
insanın gerçekleştireceği eylem doğrultusunda değişebilir ki Aristo’nun
ahlak-erdem anlayışı rasyonalist olduğu göz önünde bulundurulduğunda bu temele
dayanır.Bu orta için dengeli oluş hayatın ve adaletli toplumun özünü
oluşturacak erdeme götürür.Kısacası bireyin gerçekleştireceği eylemin bulunduğu
durum ve şartlara göre değerlendirmesi gerekmektedir ancak birey bu bağlamdan
bağımsız hareket eder ise kendi özgür seçim ve egemen olma istencinden uzak bir
sonuca ulaşır ve kendi benliğinden kopar. Akıl eylem ve düşünce ile ikiye
ayrılır. Ahlaki tutum bir yandan düşünsel tutum erdem etiğini oluşturur bu
sayede birey doğru fikirlere dayalı erdeme ulaşır.Bu sayede etik erdem ve akla
uygun yani doğru karar insanda doğru eylemi oluştur.
Bize düşen görev
gerçekleştireceğimiz eylemin durum ve bulunduğu ortama göre yaratacağı
sonuçları erdem ve akıl ile gerçekleştirmektir. Bulunduğumuz toplumun olguları
ve değer yargıları zamanla değişebilir. Bu nedenden dolayı erdemli bir nesil
için akılcı ve düşünebilen bireyler yetiştirmeliyiz. O zaman erdem ve değer
yargılarını bir tesadüfün ürünü olmaktan çıkar ve insan aklı yücelir bu tarz
bir toplumda bireyler birbirlerine karşı sorumluluk hisseder ve toplum erdemli
bireylerin iletişiminin toplamının bir dışa vurumu olur. Yani erdemli bir nesil
yetiştirmek için erdem bilgisi değil, erdem sahibi bireyler gereklidir. Bunun
içinde yetişkin bireylerin erdemli olması ile gelecek nesil erdemli olabilir.
Bu denli erdemli nesiller yetiştiğinde toplumsal bir adalet mümkün olur ve
herkes için adalet sağlanır.
- Kızıl Emir
- Eden Everhard
Yorumlar
Yorum Gönder